>> Другие рассказы

>> Читаем по-голландски

In onze gedachten leeft Natasja gewoon verder

De familie Zjyrov voor "Margriet"

Moskou, woensdagavond 23 oktober: 'Ik legde de telefoon neer en zag op de televisie de eerste beelden van de gijzeling. Het was net een film.' Maar het was geen film. Het was een familievakantie in Moskou. Het werd een nachtmerrie, die de moeder van het gezin niet overleefde.

Het gezin Zjyrov uit Bilthoven was in de herfstvakantie van 2002 op vakantie in Moskou. Op woensdagavond 23 oktober werden Natasja Zjyrova (39) en haar zoon Dimitri (14) samen met honderden andere mensen door Tsjetsjeense rebellen gegijzeld tijdens de musical Nord-Ost. Twee dagen en drie nachten leefden zij in angst. Ze hadden nauwelijks te eten en moesten naar het toilet in de orkestbak. Aleks Zjyrov (38) bevond zich steeds buiten het theatergebouw, dochter Liza (7) was zo lang bij familie ondergebracht. Zaterdagochtend vroeg besloot een antiterreureenheid van het Russische leger het theater binnen te vallen met behulp van een onbekend gas. Hierbij kwam Natasja om het leven. Net als 127 andere theaterbezoekers en 41 Tsjetsjeense strijders. De gijzelaars die het overleefden, kwamen wankelend en versuft naar buiten. Met bussen werden zij naar ziekenhuizen gebracht. Diezelfde zaterdag vond Aleks zijn zoon Dimitri terug.
Op woensdag 30 oktober werd Natasja Zjyrova in Moskou gecremeerd. De as van Natasja is op zaterdag 16 november onder grote belangstelling in Bilthoven begraven. Het gezin Zjyrov woont sinds 1994 in Nederland en kreeg de Nederlandse verblijfsstatus, nadat zij waren gevlucht uit de Oekraine.

Aleks Zjyrov (38):
"De avond voor de gijzeling hebben Natasja en ik tot drie uur 's nachts gepraat. We hadden een heel goed gesprek en haalden mooie herinneringen op. Als je twintig jaar getrouwd bent, gebeurt dat niet zo vaak. Ik zei telkens: 'Natasja, ik moet slapen,' maar dan zei zij: 'Ach, nog eventjes.'
Onze reis naar Moskou was al twee keer uitgesteld. In de herfstvakantie zouden we met z*n allen naar Italie gaan, maar nu gingen we met z"n viertjes naar Moskou. Natasja hield erg van het theater. Op de eerste dag heeft ze kaartjes gekocht voor elke dag van de week. Toevallig kon ik die avond niet mee. Ik moest naar de verkiezing van het beste bedrijf van Rusland. Na de nominatie ben ik snel naar huis gegaan, terwijl ik normaal altijd blijf. Ik zat aan de telefoon met mijn zakenpartner in Nederland, toen de vrouw van mijn broer binnen kwam. 'Aleks, stop met telefoneren...' Toen zag ik op de televisie de eerste beelden. Het was net een film. Ik ben direct naar het theater gereden en niet meer weggegaan. Ik dacht alleen maar: wat kan ik doen? Wat kan ik doen?
Ik kon niet stilzitten. Ik heb van alles geregeld, van die drie dagen heb ik een telefoonrekening van 3500 euro.
Natasja mocht mij vrij snel bellen. Zij zei: 'Aleks, ik houd heel veel van je. Ik zal alles doen om Dimitri te beschermen.' Dat heeft veel indruk op me gemaakt. Het was buiten een grote chaos. Ik wist dat ik mijn hoop niet op de Russische regering moest vestigen en rustig kon afwachten. Ik heb contact gezocht met correspondent Peter d'Hamecourt en de Nederlandse ambassade. Peter zei precies de juiste woorden om mij te kalmeren: 'Alles zal goed aflopen, de Tsjetsjenen zullen nooit Nederlanders vasthouden, dat is niet in hun voordeel'.
Ook Natasja verzekerde mij dat de Tjsetsjenen buitenlanders wilden vrijlaten. Het werd steeds duidelijker dat ze geen slachtpartij wilden. Zij wilden de steun van de wereld.
Ik heb een Tsjetsjeense onderhandelaar gevonden, Zaur, die Natasja en Dimitri bijna vrij had. Eerst zouden alle buitenlanders worden vrijgelaten, maar toen de ambassadeurs niet naar binnen mochten van de Russische Veiligheidsdienst, de FSB, moest ik wat anders verzinnen. Zaur had deelgenomen aan de oorlog in Tsjetsjeniл, maar was tegen terrorisme. Ik kreeg steeds meer hoop. Natasja belde de tweede nacht en zei: 'Als de Nederlandse ambassadeur ons om negen uur komt halen, zijn wij de eerste twee die worden vrijgelaten.' Ik was Zaur zo dankbaar. De volgende ochtend zei hij: 'Ik geef je ййn miljoen procent dat ze vrijkomen, en mijn woord, het woord van een Tsjetsjeen.' Hij liep even weg, omdat hij ook bemiddelde voor de Oekraпners. In die tijd is hij gearresteerd door de FSB. Ze waren bang dat hij de plekken zou doorgeven van sluipschutters en de busjes van de politie. Toen realiseerde ik me: het gaat mis. Ik wil me bij de feiten houden en geen conclusies trekken. Maar voor mij was de conclusie duidelijk: de Russen wilden geen enkele gijzelaar redden. Naar mijn mening wilde de Russische president Poetin wachten tot de gijzelnemers het gebouw opbliezen. Zodat hij toestemming kon vragen aan de wereld om ze af te maken: zie je wel, het zijn echte terroristen, ze kennen geen grenzen. Tot nu toe heeft hij die steun gelukkig niet gekregen.
Ik ben de officier die het antigifprikje aan Dimitri heeft gegeven eeuwig dankbaar. Ik ken hem niet en ik weet zijn naam niet, maar dankzij zijn persoonlijke inzet heb ik mijn zoon terug. Op het moment dat ik hoorde dat Dimitri was gevonden in het ziekenhuis, was ik ongelooflijk blij. Natasja heeft geen antigifspuit gekregen. Het was moeilijk om haar te vinden. Via via hoorde ik 's avonds dat mijn vrouw was overleden. Ik mocht haar de volgende ochtend identificeren in een ziekenhuis. Toen ik haar zag, was er geen enkele twijfel meer... Het was net alsof ze sliep. Wij kregen het lichaam van Natasja niet mee naar Nederland. We moesten haar in Moskou laten cremeren. Omdat we de juiste contacten hadden, is Natasja de eerste overledene die is geпdentificeerd. Niemand weet waar de doden zijn. Dat is staatsgeheim, net als de samenstelling van het gas. De Russen willen de lichamen zo lang mogelijk verbergen in verband met de sporen van het gas, die zijn terug te vinden."

"Natasja was de spil van ons gezin. Zij wist alles, meer dan alles. Als ze weg was, moesten we haar vaak bellen: waar ligt de thee of waar ligt mijn T-shirt? Dan gaf ze geпrriteerd antwoord. De eerste dagen zonder haar wisten we de simpelste dingen niet. Zij was de motor achter ons allemaal. Het lijkt alsof ze er nog steeds bij is. In onze gedachten leeft ze gewoon verder. Wij spreken niet zoveel over de dood. Liza snapt nog steeds niet wat er is gebeurd. Ze weet alleen dat mama in de hemel is.
Natasja werkte als ingenieur. Ze was de enige vrouw op de technische afdeling. Het bedrijf van Natasja heeft geld gegeven voor de studie van de kinderen. Natasja was allereerst moeder. Ze heeft alles gedaan om ons op het goede spoor te zetten. Ze had nooit tijd voor zichzelf, om te genieten.
We kunnen ons redden, maar onze familie in Rusland gelooft dat niet. Zij willen zelf zien of het goed gaat. Ze staan in de rij om te komen. Natasja's moeder is direct na de gijzeling een maand geweest, mijn broer een aantal weken en nu is mijn moeder hier een paar maanden.
Ik heb een eigen bedrijf, Rusnet, dat Nederlandse en Belgische bedrijven begeleidt, die de Russische markt op willen. Ik werkte 24 uur per dag, nu twee uur. Ik moet Liza in bad doen en naar bed brengen, 's ochtends brood maken voor de kinderen. Dat neemt tijd in beslag. Ik kan het niet allebei tegelijk.
Ik ben anders over Rusland gaan denken. Niet over Russische mensen, maar over de regering. Ik kan niet meer tegen Nederlandse bedrijven zeggen: kom investeren, het is een goed land. Ik kan niet iets vertellen waar ik zelf niet in geloof. In de toekomst ga ik minder werken en Dimitri zal meer verantwoordelijkheid moeten nemen, ook voor Liza.
Toen we thuiskwamen uit Rusland lagen er meer dan drieduizend kaarten van mensen uit heel Nederland. Er waren heel veel bloemen... Ik kon niet zonder tranen in mijn ogen naar binnen. Wij zijn heel goed opgevangen. Mensen waren niet-opvaьend aanwezig. Ik voelde de steun overal en het raakte mij diep. De kinderen van de school van Liza hadden allemaal kleine cadeautjes gemaakt. Ouders vragen: 'Moeten we Liza een keer naar school brengen?'
Dimitri maakt altijd grapjes. Nog steeds. Hij heeft een heel sterk karakter. Natuurlijk is hij veranderd, hij is volwassen geworden. Toen ik hem in het ziekenhuis heel voorzichtig in mijn armen nam, voelde ik hem helemaal ontspannen. Dat was een emotioneel moment. De adrenaline zal nog lang in zijn bloed blijven, zeiden de doktoren. Okй, dat hoort erbij, maar dat gas moet gewoon weg uit zijn lichaam. Wij wilden net gaan verhuizen, omdat ons huis een beetje klein is. Maar de school van Liza is op vijf meter afstand. Tot ze twaalf is, blijven we hier wonen.
Ik heb beloofd aan Natasja dat ik zou stoppen met roken. Ik kom mijn belofte na, maar niet in deze periode. Ik moest van haar altijd buiten roken, op het balkon. Dat doe ik nog steeds."

Dimitri Zjyrov (14):
"Ik heb nog steeds last van vermoeidheid en hoofdpijn. Toen ik na de gasaanval in het ziekenhuis kwam, kon ik heel moeilijk ademhalen. Het leek wel of mijn longen waren verbrand. Mijn lever was vergroot, maar is nu weer normaal. Ik heb gisteren chips gegeten, maar eigenlijk mag ik voorlopig geen vette, zoute of gepeperde dingen meer. Of je zo'n gasaanvalkon overleven, hing denk ik van drie factoren af: op welk moment je de antiprik kreeg, waar je zat in het theater en hoe je gezondheid was. De doktoren hebben tegen mij gezegd dat alleen gezonde mensen het gas konden overleven, maar dan nog begeeft hun lever het en krijgen ze hart- en longproblemen. Als je niet gezond bent, zelfs alleen maar astma of bronchitis hebt, ga je dood. Mijn moeder had een zwakkere gezondheid. Ik moest van mijn moeder die avond mee naar het theater in Moskou. Dat wilde ik eigenlijk niet. Ik viel bijna in slaap tijdens deze voorstelling. De Tsjetsjenen kwamen tijdens de tweede helft binnen. Ik dacht eerst dat ze erbij hoorden, maar na dertig seconden had ik door dat dat niet zo was.
In het begin ging ik bij elk geweerschot op de grond liggen. Mijn hart ging heel hard tekeer. Na ййn dag was ik al gewend. De Tsjetsjenen riepen: 'Wie in paniek raakt, schieten we dood'. Dat hielp. Ik was verbaasd over de kalmte van de mensen. Twee mannen achter mij maakten grapjes en probeerden de mensen te kalmeren. Een vrouw die op de eerste rij zat, had haar voet een beetje uitgestoken. Eйn van de gijzelnemers, een Tsjetsjeense vrouw met allemaal explosieven om haar middel, struikelde daarover. De Tsjetsjeense begon meteen haar verontschuldigingen aan te bieden. 'Sorry, sorry, gaat 't, gaat 't?' Dat vond ik echt raar. Met een pistool in haar hand zei ze sorry. Ik had verwacht dat ze boos zou worden.
Ik heb twee keer vijf uur geslapen of zo... Er was bijna geen eten, maar ik heb het niet gemist. Ik had geen honger. Ik heb wel gedronken, ik dacht: dat is goed voor me. Gelukkig, want om goed tegen het gas te kunnen, moest je veel water in je lichaam hebben.
Ik heb met de Tsjetsjenen gepraat. Een vrouw vertelde dat van een andere gijzel-neemster, een meisje van zestien, alle broers en zussen door de Russen waren vermoord. De Tsjetsjenen wilden alleen maar dat de oorlog zou stoppen. Het lag niet aan hen dat wij niet zijn vrijgelaten.
We mochten al vrij snel familie bellen om te zeggen dat we vastzaten in het theater. Toen ik mijn vader aan de telefoon kreeg, schreeuwde hij: 'Dimi! Dimi!' Ik moest echt zeggen: 'Pa, houd je mond! Alles komt goed.' Dat zit in de familie, dat nerveuze. Ik ben veel rustiger dan hij. Twee minuten na de inval was de eerste vraag van de Tjsetsjenen: zijn er buitenlanders? Zij zeiden dat ze opdracht hadden gekregen alle kinderen en buitenlanders vrij te laten, 's Nachts moesten alle buitenlanders op de voorste twee rijen gaan zitten en als het licht werd, om negen uur, zouden ze ons vrijlaten. Ze wilden dat niet in het donker doen, omdat ze bang waren dat de Russen ons zouden doodschieten en zij daar de schuld van zouden krijgen. De ambassadeurs moesten ons op komen halen. Dat heb ik aan mijn vader doorgegeven. En toen gingen we wachten... Om negen uur werden we niet vrijgelaten. En daarna ook niet. Ik heb met mijn eigen ogen gezien dat de Tsjetsjenen ons wilden vrijlaten. We stonden al bij de deur. Maar de ambassadeurs werden tegengehouden door de Russen. De Russen wilden dat de hele wereld erbij betrokken bleef, ze wilden hun eigen 11 september. Ik kreeg steeds minder hoop.
Het gas was een slechte oplossing, maar wel de minst slechte. Zodra de Tsjetsjenen iets gemerkt zouden hebben van een bestorming hadden ze de boel opgeblazen. De commando's hadden spuiten antigif bij zich voor zichzelf, maar de meesten hebben er gijzelaars mee gered. Nu liggen er nog steeds commando's in het ziekenhuis met ernstige leverontstekingen. Er waren honderd commando's en duizend mensen in het theater, dus veel te weinig spuiten. Ik heb later de beelden op video gezien dat ik wankelend naar buiten strompelde. Daar kan ik me niets meer van herinneren. In het ziekenhuis wist ik ook niets, zelf mijn naam niet, maar wel het mobiele telefoonnummer van mijn vader! De arts heeft mijn vader gebeld om te zeggen waar ik was. Mijn eerste vraag toen ik bijkwam, was: 'Heb je mama gevonden?' Ik hoorde pas later dat mijn moeder was overleden, de dag voor de crematie in Moskou. Ik lag nog op de intensive care, ik heb een tijd in coma gelegen. Ik mocht op de dag van de crematie een uurtje uit het ziekenhuis om afscheid te nemen van mijn moeder. Mijn school heeft bloemen gestuurd naar Moskou. Ik heb heel veel kaartjes gehad, en sms-jes.
Toen ik weer terug was in Nederland ben ik anderhalve week thuis geweest om bij te komen. De eerste dagen waren moeilijk. In het begin konden we niet eens thee zetten, omdat we de spullen niet konden vinden. Ik heb de videobanden over de gijzeling al zes keer bekeken. Om te weten wat er precies is gebeurd. Dan denk ik: ik was daar! Mijn vader zegt dat ik ben veranderd, maar dat is niet waar. Hij leert mij beter kennen. Ik zie hem nu de hele dag en vroeger maar een uur per dag.
Mijn vader is bang dat ik niet kan slapen. Wij slapen nu met z'n drieen in het grote bed. Zit mijn vader aan me te schudden: 'Dimitri, slaapje?' Logisch dat ik dan niet kan slapen. Ik denk dat ik later maar expert in terrorisme word. Het was een zeer extreme vakantie. Sommige mensen gaan parachutespringen of op safari, ik zat in een theater vol Tsjetsjenen."